ਉੱਪਰ ਸੁੱਕਦੇ ਦਰਿਆ, ਹੇਠਾਂ ਘਟਦਾ ਪਾਣੀ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ‘ਨਾਜ਼ੁਕ’

ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਸੁੱਕਦੇ ਦਰਿਆਵਾਂ, ਘਟਦੇ ਸਰੋਵਰਾਂ ਜਾਂ ਬਰਫ਼ ਪਿਘਲਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਵੀ ਪਾਣੀ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਘਟ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕੇਂਦਰਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲ ਰਹੇ ਅੰਕੜੇ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿੰਨੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲਾ ਪਾਣੀ ਕੱਢਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਭਰਪਾਈ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਹੀ।

ਵਿਸ਼ਵ ਮੌਸਮ ਵਿਗਿਆਨ ਸੰਗਠਨ (ਡਬਲਿਊ.ਐੱਮ.ਓ.) ਦੀ ‘ਸਟੇਟ ਆਫ਼ ਗਲੋਬਲ ਵਾਟਰ ਰਿਸੋਰਸਿਜ਼-2025’ ਰਿਪੋਰਟ ਨੇ ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਗੰਭੀਰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ 2025 ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 34 ਫ਼ੀਸਦੀ ’ਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਆਮ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 2024 ਵਿੱਚ ਇਹ ਹਿੱਸਾ 25 ਫ਼ੀਸਦੀ ਸੀ।

ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ 2001 ਤੋਂ 2020 ਦੇ 20 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਔਸਤ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਡਬਲਿਊ.ਐੱਮ.ਓ. ਮੁਤਾਬਕ 2022 ਤੋਂ 2025 ਤੱਕ ਅਮਰੀਕਾ, ਯੂਰਪ, ਮੱਧ ਪੂਰਬ, ਭਾਰਤ, ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਅਤੇ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਕਮੀ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਕਈ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਪਾਣੀ ਦੀ ਹੱਦੋਂ ਵੱਧ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਹੇਠੋਂ ਪਾਣੀ ਕੱਢਣ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਚਿੰਤਾਜਨਕ

ਭਾਰਤ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਇਸ ਵਿਸ਼ਵ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮੁਲਕ ਦੀ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਪਰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਰੋਤ ’ਤੇ ਦਬਾਅ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧਿਆ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਗੰਭੀਰ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। 'ਕੇਂਦਰੀ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲਾ ਪਾਣੀ ਬੋਰਡ' ਦੇ 2025 ਦੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਾਲਾਨਾ ਕੱਢਣਯੋਗ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲਾ ਪਾਣੀ ਲਗਭਗ 16.80 ਅਰਬ ਘਣ ਮੀਟਰ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਸਾਲਾਨਾ ਕੱਢਣ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਲਗਭਗ 26.27 ਅਰਬ ਘਣ ਮੀਟਰ ਰਹੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਕੱਢਣ ਦੀ ਦਰ 156.36 ਫ਼ੀਸਦੀ ਬਣਦੀ ਹੈ।

ਸੂਬੇ ਦੀਆਂ 153 ਮੁਲਾਂਕਣ ਇਕਾਈਆਂ ਵਿੱਚੋਂ 111, ਭਾਵ 72.55 ਫ਼ੀਸਦੀ, ਨੂੰ ‘ਹੱਦੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਵਾਲੇ’ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਿੱਧੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਹੀਏ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਹੇਠੋਂ ਜਿੰਨਾ ਪਾਣੀ ਕੱਢਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਘੱਟ ਪਾਣੀ ਵਾਪਸ ਪਹੁੰਚ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਅੰਕੜਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਸਾਲ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਉਹ ਬਚਤ ਵਰਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਭਰਨ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਹਰਿਆਣਾ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਵੀ ਚਿੰਤਾਜਨਕ

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਾਲਾਤ ਬਹੁਤ ਗੰਭੀਰ ਹਨ। 2025 ਦੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਵਿੱਚ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲਾ ਪਾਣੀ ਕੱਢਣ ਦੀ ਦਰ 136.75 ਫ਼ੀਸਦੀ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ। 2024 ਵਿੱਚ ਇਹ ਦਰ 135.96 ਫ਼ੀਸਦੀ ਸੀ।

ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਅਜਿਹੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਰੀਚਾਰਜ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਤੁਲਨ ਵਿਗੜ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।

ਉੱਪਰ ਵੀ ਪਾਣੀ ਘਟ ਰਿਹਾ ਹੈ

ਡਬਲਿਊ.ਐੱਮ.ਓ. ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ। 2025 ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦਾ ਵਹਾਅ ਤਿੰਨ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੱਕੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਰਿਹਾ।

ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡੀ ਚਿੰਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਸੰਤੁਲਨ ਇੱਕ-ਦੋ ਸਾਲ ਦੀ ਘਟਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਡਬਲਿਊ.ਐੱਮ.ਓ. ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ 2014-16 ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਮੌਜੂਦ ਪਾਣੀ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਲਗਾਤਾਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

2025 ਵਿੱਚ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ’ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਪਾਣੀ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਆਮ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਰਿਹਾ।

ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਰਹੇ ਹਨ

ਪਾਣੀ ਦੇ ਇਸ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰਾਂ ਦੀ ਘਟਦੀ ਬਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵੱਡੀ ਕੜੀ ਹੈ। ਡਬਲਿਊ.ਐੱਮ.ਓ. ਮੁਤਾਬਕ ਲਗਾਤਾਰ ਚੌਥੇ ਸਾਲ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੁੱਖ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਰਫ਼ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ।

ਇਹ ਤਬਦੀਲੀ ਭਾਰਤ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਿਮਾਲਿਆਈ ਖੇਤਰ ਦੇ ਬਰਫ਼ ਅਤੇ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਕਈ ਵੱਡੇ ਦਰਿਆਈ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦਾ ਅਹਿਮ ਸਰੋਤ ਹਨ।

‘ਅਸੀਂ ਆਪਣਾ ਬਚਤ ਖਾਤਾ ਖਾਲੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ’

ਡਬਲਿਊ.ਐੱਮ.ਓ. ਦੀ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਸੇਲੇਸਟੇ ਸਾਉਲੋ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਕਿ “ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਬਚਤ ਖਾਤੇ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਖਾਲੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ।”

ਇਹ ਗੱਲ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ’ਤੇ ਬਿਲਕੁਲ ਢੁੱਕਦੀ ਹੈ। ਮੀਂਹ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਦਰਿਆ ਅਤੇ ਝੀਲਾਂ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਪਾਣੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਟਿਊਬਵੈੱਲਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਧਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕੱਢਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਇਸ ਕੁਦਰਤੀ ਭਰਪਾਈ ਨਾਲੋਂ ਕਈ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ‘ਬਚਤ ਖਾਤਾ’ ਘਟਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਖੇਤੀ ਸਾਹਮਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਵਾਲ

ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਰਤੋਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਵਰਗੇ ਖੇਤੀ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸੰਕਟ ਸਿੱਧਾ ਖੇਤੀ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਢਾਂਚੇ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ।

ਝੋਨੇ ਵਰਗੀਆਂ ਵੱਧ ਪਾਣੀ ਮੰਗਣ ਵਾਲੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ, ਟਿਊਬਵੈੱਲਾਂ ’ਤੇ ਵਧਦੀ ਨਿਰਭਰਤਾ ਅਤੇ ਮੀਂਹ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੇ ਘਟਦੇ ਮੌਕੇ; ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਾਰਕ ਮਿਲ ਕੇ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ’ਤੇ ਦਬਾਅ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਲਈ ਮਸਲਾ ਸਿਰਫ਼ ਹੋਰ ਡੂੰਘੇ ਟਿਊਬਵੈੱਲ ਲਾਉਣ ਜਾਂ ਨਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤ ਲੱਭਣ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਮਸਲਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪਾਣੀ ਕੱਢਣ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਕਿਵੇਂ ਘਟਾਈ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਮੀਂਹ ਦਾ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਾਣੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਿਵੇਂ ਵਾਪਸ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾਵੇ।

ਫ਼ਸਲੀ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ, ਘੱਟ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ, ਮੀਂਹ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਉਤਾਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ, ਨਹਿਰੀ ਸਿੰਚਾਈ ਦੀ ਬਿਹਤਰ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਵਾਲੀਆਂ ਖੇਤੀ ਤਕਨੀਕਾਂ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀ ਚਰਚਾ ਨਹੀਂ ਰਹੀਆਂ ਸਗੋਂ ਇਹ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਬਣ ਗਈਆਂ ਹਨ।

ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਕਟ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਹੁਣ ਸਾਫ਼ ਹੈ-

ਉੱਪਰ ਦਰਿਆ ਸੁੱਕ ਰਹੇ ਹਨ।

ਹੇਠਾਂ ਪਾਣੀ ਘਟ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲੋੜ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਸਵਾਲ ਹੁਣ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਧਰਤੀ ਹੇਠਾਂ ਪਾਣੀ ਕਿੰਨਾ ਬਚਿਆ ਹੈ। ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਬਚਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਕਿੰਨਾ ਚਿਰ ਬਚਾ ਸਕਾਂਗੇ।